جايگاه هنر اسلامي در ديپلماسي فرهنگي

نسخه مناسب چاپارسال به دوستان
دکتر محمدرضا دهشیری
جايگاه هنر اسلامي در ديپلماسي فرهنگي
هنر به عنوان زبان بين المللي، بهترين راه براي اعمال ديپلماسي فرهنگي و تبيين مفاهيم اسلامي است؛ چرا كه نسبت به ابزارهاي ديگر از تأثير گذاري بيشتري برخوردار است.

مقدمه

براي اعمال مدیریت تعامل با جهان خارج توسط دولتها، كه همان ديپلماسي ناميده مي‌شود، ابزارها و ساز و کارهای متعددی را می‌توان به کار گرفت.

به عقيده بسیاری از اندیشمندان و صاحب‌نظران علم روابط بین‌الملل، علاوه بر ملاحظات «سیاسی»، «اقتصادی» و «امنیتی»، «فرهنگ و مؤلفه‌های فرهنگی»، رکن چهارم سیاست خارجی را تشکیل می‌دهد که در بسیاری از مواقع لایه‌های زیرین سه حوزه دیگر نیز از آن نشأت می‌گردد.

هنر به عنوان زبان بين المللي، بهترين راه براي اعمال ديپلماسي فرهنگي و تبيين مفاهيم اسلامي است؛ چرا كه نسبت به ابزارهاي ديگر از تأثير گذاري بيشتري برخوردار است.

استفاده از ظرفیت‌های هنری برای ارتباط با دیگر ملت‌ها و تأثیرگذاری بر افکار و عقاید دیگران در طول تاريخ همواره مورد استفاده مبلغان مكاتب و فرهنگ‌ها قرار گرفته است.

در پاسخ به پرسش تأثير هنر اسلامي بر ديپلماسي فرهنگي، نگارنده بر اين باور است كه هنر اسلامي با توجه به شناخته شدن به عنوان زبان بين­المللي و برخورداري از ظرفيت تأثيرگذاري بر افكار، آراء، انديشه­ها و عقايد ديگر ملت­ها، موجبات ارتقاي ارتباطات ميان فرهنگي و اجراي موفق ديپلماسي فرهنگي و تبيين مفاهيم اسلامي را فراهم مي­آورد. هنر اسلامي با توجه به برخورداري از ويژگي­هايي چون جذابيت، تفكر برانگيزي، ماندگاري و قابل فهم بودن براي همگان و اثرگذاري بر درك و ذهنيت ساير ملّت­ها مي­تواند در دو عرصة مفهوم سازي و تصوير سازي موجب كارآمدي ديپلماسي فرهنگي و عمومي گردد.

انتقال ارزش­هاي ديني و تبيين هويت اسلامي از طريق هنر در ديپلماسي فرهنگي نيازمند توجه به پيش شرط­هايي چون موقعيت شناسي، مخاطب شناسي و انگاره شناسي و تلاش براي توليد محصولات فرهنگي و هنري متناسب با ذائقه فرهنگي مخاطبان است.

از اين رو، نمايندگي­هاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران ضمن تلاش براي تبيين، معرفي و نشان دادن نمادها و هنر اسلامي و تصوير سازي احاديث و آيات قرآن كريم از طريق چاپ و انتشار كتب و مجلات و برگزاري هفته­هاي فرهنگي و نمايشگاه­هاي هنري نقش مؤثري را در برقراري پيوند بين هنر اسلامي و ديپلماسي فرهنگي ايفا مي­نمايند كه از آن به «ديپلماسي هنري» نيز تعبير مي­شود. اين رويكرد مي­تواند از رهگذر انتقال مفاهيم و تصاوير ديني و عرفاني به جامعه هدف نقش عمده­اي را در ارتقاي ديپلماسي فرهنگي كشور ايفا نمايد.

مبحث نخست: تعريف مفاهيم

الف) ديپلماسي عمومي

در كتاب فرهنگ اصطلاحات روابط بين‌المللي، اصطلاح ديپلماسي عمومي (ديپلماسي مردم‌محور) اين گونه تعريف شده است:

ديپلماسي عمومي برنامه‌هاي مورد حمايت دولت است كه با هدف اطلاع‌رساني يا تأثير‌گذاري بر افكار عمومي در كشورهاي ديگر انجام و شامل انتشارات، تصاوير متحرك، مبادلات فرهنگي، راديو و تلويزيون مي‌‌شود. ايجاد افكار عمومي به وسيله دولت‌ها در كشورهاي ديگر، تعامل گروه‌هاي خصوصي و منفعتي يك كشور با نظايرشان در كشور ديگر، گزارش مسائل خارجي و تأثير آن بر سياست، ارتباط ميان ارتباط‌گران حرفه‌اي مانند ديپلمات‌ها و خبرنگاران خارجي و فرآيند ارتباطات بين فرهنگي از جمله‌ اين ابعاد است. بنابراين بر اساس اين ديدگاه در ديپلماسي عمومي‌، محوريت با جريان فراملي اطلاعات و عقايد است.

در اوضاع کنونی که دیپلماسی از راه ارتباطات میان فرهنگی و توجه به خواست قلبی ملت‌ها، رایج‌ترین نوع دیپلماسی به ‌شمار می‌رود، هر کشوری که بتواند از این ابزار کارآمدتر بهره گیرد، می‌تواند موفقیت بیشتری در این زمینه به‌ دست آورد.

ب) ديپلماسي فرهنگي

ديپلماسي فرهنگي به معناي اعمال رفتارهايي با ابزراهاي فرهنگي، به منظور تأمين منافع ملي است. استفاده از ابزارهاي فرهنگي علاوه بر بهره‌گيري از ابزارهاي سياسي، اقتصادي، نظامي و... مي‌تواند در پيشبرد منافع ملي مؤثر باشد.

ديپلماسي فرهنگي به معناي تبادل افكار، اطلاعات، هنر و ديگر ابعاد فرهنگ ميان ملت‌ها و مردم است كه به منظور ترويج درك متقابل، انجام مي‌پذيرد.

امرزوه ديپلماسي فرهنگي به مثابه يك اصل مهم، اساسي و تاثيرگذار در صحنه روابط بين‌الملل مي‌باشد و سياستمداران، حاكميت فرهنگ و جنبه‌هاي مختلف آن از جمله هنر را به عنوان راهي براي حل مشكلات بشري در مناسبات بين المللي به شمار مي‌آورند.

ج) دیپلماسی هنري

دیپلماسی هنری و تأثیرگذاری از راه فعالیت‌های هنری، قوی‌ترین شکل دیپلماسی عمومی و فرهنگي به شمار مي‌رود.

هنر دربرگيرنده ابزارهاي متعددي است كه احساسات و فرهنگ از طريق آنها ابراز مي‌شوند؛ ابزارهايي مانند:: موسيقي، ادبيات، ورزش و ....

صورت‌هاي مختلف هنر مردمي قابليت خاصي براي نزديك كردن مردم به يكديگر دارد، چرا كه ارزش‌هاي مشترك آنان را مورد تأكيد قرار مي‌دهد.

ديپلماسي هنري به معناي يافتن چگونگي استفاده از هنر، به ويژه موسيقي، هنرهاي زيبا و ادبيات، ورزش، غذا، علوم، دين و سياست، از طرف دولت‌ها، تجارت‌ها و دانشگاه‌ها به صورت عملي و مؤثر براي برقراري ارتباط و بيان عقايد است.

از جمله امتیازات دیپلماسی هنری آن است كه انسان‌ها را به آسانی به تفکر وامی‌دارد و باعث می‌شود که به درون‌مایه‌های آن اثر هنری و شرایط و مقتضیات آن هنر توجه نماید و از اين طريق تأثير پذيرفته و متحول شوند.

بنابراين با توجه به اين كه هنر في نفسه داراي امتيازات و ويژگي‌هايي از جمله جذابيت، تفكر برانگيز بودن، ماندگاري، قابل فهم بودن زبان هنر براي همگان و ... لذا استفاده از ديپلماسي هنري براي برقرار ارتباط ميان ملت‌ها و تأثير گذاري بر آنها از جمله مهم‌ترين ابزارها محسوب مي‌شود.

مبحث دوم: ويژگي­هاي هنر اسلامي

هنر اسلامي به جهت انطباق با تعالیم و شریعت اسلام، داراي ويژگي تأثير گذاري فرهنگ اسلامی و منطقه‌ای است. هنر اسلامی علاوه بر ارتباط با ‌دين مقدس اسلام، با فرهنگ غنی و متنوع مردمانی که در سرزمین‌هایی که دين اسلام در آن رواج دارد نیز مرتبط مي‌شود. هنر اسلامی كه به عنوان یکی از ارزشمندترین دستاوردهای بشری در عرصه هنری به‌ شمار می‌آید مشتمل بر انواع مختلفي از هنر همچون معماری، خوشنویسی، نقاشی، سرامیک و ... مي‌باشد. هنر اسلامي از ويژگي­هاي زير برخوردار است:

الف) جذابیت هنر

همه انسان‌ها با ديدي مثبت و خوشايند به اثر هنري مي‌نگرند. این اثر هنری خواه یک قطعه موسیقی، تابلوی نقاشی، مجسمه یا يك متن ادبي و يا هر فعالیت هنری دیگر باشد چنين ويژگي‌ را دارد. هنر به آسانی و بدون کمترین مقاومتی در قلب‌ انسان وارد می‌شود و روح و جان آنها را صيقل مي‌دهد. با توجه به اين كه جمهوري اسلامي ايران در ميان ديگر كشورها، داراي غنای فرهنگی و هنری در موضوعات مختلف و نيز داراي برجسته‌ترين جلوه‌هاي هنري است كه اين امر مي‌تواند مورد توجه نمايندگان فرهنگي در خارج از كشور قرار گيرد تا با معرفي هنر اصیل ایرانی و اسلامی در زمینه‌های مختلف، اين فرهنگ غني را ترويج نمايند.

بنابراين با نمایش اقتدار و غنای فرهنگی كشورمان در راستاي اعمال دیپلماسی هنری مي‌توان در درون دلها‌ به آساني نفوذ كرد و مردم جهان را تحت تأثير هنر اسلامي و ايراني قرار داد.

ب) برانگیختن تفكر توسط هنر

از ديگر امتیازات و ويژگي‌هاي هنر اين است كه انسان‌ها را به آسانی به تفکر وامی‌دارد و موجب مي‌گردد به عمق آن اثر هنري و شرايط و جنبه‌هاي مختلف آن و نيز خالق آن اثر توجه نمايند. گاهي تأثير فكري توجه فرد به يك اثر هنري، از خواندن كتاب و يا گوش دادن به سخنراني خيلي بيشتر است؛ زيرا هنر، فطرت انسان را مورد توجه قرار مي‌دهد چرا كه تمايل به زيبايي در وجود همه انسان‌ها با هر عقيده و نظري، وجود دارد.

ج) ماندگاري هنر

هنر به عنوان يك عنصر ماندگار است كه كمتر به دست فراموشي سپرده مي‌شود و تأثيري كه يك اثر هنري بر قلب و جان و روح انسان بر جاي مي‌گذارد ممكن است تا مدت‌ها همراه فرد باشد. گاهي كه از برخي رويدادهاي تاريخي اثري هنري مانند: موسيقي، شعر، داستان، فيلم، نقاشي و ... مي‌سازند، آن رويداد و حادثه را نيز ماندگار مي‌كند و اين از ويژگي‌ها و اثرات معجزه آساي هنر است.

 

د) انتقال ارزش‌ها

پيامبران و اولياي الهي و ائمه معصومين (عليهم السلام) به عنوان نمايندگان خداوند متعال و فرستادگان الهی براي هدايت انسان بوده و مظهر رحمت خدا، مبلغان پیام الهی، مسئول تزکیه و تعلیم انسان ها، بشارت دهنده و بیم دهنده، حجت خدا بر مردم و الگو و نمونه کامل انسانی بوده‌اند، كه همواره براي انجام رسالت الهي خود از ابزارهاي مختلفي استفاده مي‌كردند.

انبياء و اولياي الهي در تحقق اهداف الهي همواره بر قوانین اجتماعی و جهان بینی واقع‌بینانه و اصول و ارزش‌های انسانی متکی بوده‌اند. تبليغ و انجام رسالت ايشان، داراي اصول و ضوابطی است كه از وحی و موازین شناخته شده عقلی، نشأت می‌گرفت.

قرآن كريم به عنوان معجزه جاويد و ماندگار پيامبر گرامي اسلام (ص)، در زمینه‏های مختلفی، از اعجاز یا مانندناپذیری برخوردار است كه توجه به هارموني و نيز لزوم انتقال ارزش‌ها از طريق هنر، يكي از آن‌هاست كه همواره مورد توجه نبي مكرم اسلام و نيز مبلغان مسلمان قرار گرفته است.

فصاحت و بلاغت، آهنگين بودن آيات قرآن كريم، هماهنگی و عدم اختلاف و نظم ویژه در قرآن، وجود معارف و اطلاعات حیرت‏انگیز در موضوعات مختلف، بيان اخبار غیبی از گذشته و آينده، بيان علومي مانند: کرویت زمین، حرکت زمین، نظریه خورشید مرکزی، گرده افشانی گیاهان، بیان اسرار آفرینش و... از جمله ابعاد اعجاز هنري و بياني قرآن كريم است.

آيات شريفه قرآن كريم داراي آهنگي خاص است كه در دل و جانِ شنوندگان نفوذ مي‌کند و آنها را تحت تأثير قرار مي‌دهد. اين خوش آهنگي و قوت كلام حتي براي كساني كه زبان عربي نيز نمي‌دانند، قابل درك است.

اعجاز هنری قرآن، جنبه صحنه‏پردازی و به تصویر کشیدن معانی گوناگون را در بردارد. این هنر چه در بیان صحنه‏های طبیعت، تبيین ارزش‏ها و ضد ارزش‏ها، پاکی‌ها و ناپاکیها، قصه‏ها و داستان سراییها و چه در طرح مثل‏ها و به تصویر کشیدن مراحل مختلف خروج از دنيا، خروج از قبرها و برپايي معاد و قیامت و رسيدگي به اعمال انسانها بسيار مؤثر و کارآمد است و روح و جان انسان‌ها را تحت تأثير قرار مي‌دهد.

مبحث سوم: فعاليت‌هاي رايزني‌هاي فرهنگي در خارج از كشور در حوزه معرفي هنر اسلامي

ديپلماسي فعال و پوياي فرهنگي و هنري جمهوري اسلامي ايران در منطقه خاورميانه در جهت نيل به همگرايي مطلوب منطقه‌اي و نيز تأمين اهداف فرهنگي خود مستلزم تقويت و توجه بيش از پيش به مقوله‌ها و عناصر مختلف فرهنگي، هنري، تمدني، تاريخي، هويتي، ديني و زباني مشترك مردم اين منطقه است.

مقام معظم رهبري در بيان اهميت ديپلماسي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و ضرورت توجه و اهتمام جدي به اين امر مي‌فرمايند:

«سفيران فرهنگي جمهوري اسلامي ايران خط مقدم جبهه فرهنگي در عرصه بين‌المللي هستند. ارائه تصوير درست و واقعي از نظام جمهوري اسلامي و واقعيت‌ها و پيشرفت‌هاي ايران امروز، در كنار ترويج زبان و ادبيات فارسي از جمله وظايف سنگين سفيران فرهنگي نظام اسلامي است».

بنابراين استفاده از ابزار فرهنگي و هنري يكي از مهم‌ترين فرصت‌هاي جمهوري اسلامي ايران براي تقويت و افزايش همگرايي منطقه‌اي و نيز تأمين اهداف بلند كشورمان به شمار مي‌آيد و سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي به عنوان يكي از بزرگترين دستگاه‌هاي متولي اين امر مهم، مي‌تواند بهره‌مندي از فرهنگ و هنر اصيل ايراني و اسلامي را در اعمال ديپلماسي عمومي و فرهنگي مد نظر قرار دهد.

سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در راستاي ايفاي رسالت خود مبني بر مديريت روابط فرهنگي بين‌المللي، در راستاي اعمال ديپلماسي فرهنگي و معرفي فرهنگ و هنر اسلامي و ايراني، به بازشناسايي وضعيت فرهنگي كشورهاي مختلف و نيز شناسايي ذائقه فرهنگي مردم كشورهاي مختلف در خصوص تمايل به كالاهاي فرهنگي و هنري از قبيل كتاب، مطبوعات، سينما، فيلم و موسيقي و نيز رصد و پايش سياست فرهنگي دولت­هاي رقيب در كشورهاي محل مأموريت رايزنان محترم فرهنگي كشورمان در خارج از كشور، مي‌پردازد.

از جمله فعاليت‌هاي نمايندگي‌هاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در عرصه شناساندن هنر اسلامي به موارد زير مي‌توان اشاره نمود:

  • v تبيين نمادها و هنر اسلامي مانند: تصوير سازي احاديث و آيات قرآن كريم
  • v نماد سازي؛ توجه به نمادها در ديپلماسي فرهنگي حائز اهميت است. لذا بدين منظور رايزني‌هاي فرهنگي جمهوري اسلامي ايران به مناسبت‌هاي مختلف، نمادهاي اسلامي را متناسب با ويژگي‌ها و ذائقه فرهنگي مخاطبان، به نمايش مي‌گذارند.
  • v برگزاري هفته‌هاي فرهنگي و استفاده از تواشيح، موسيقي‌هاي سنتي، و برگزاري نمايشگاه‌هاي هنري مانند نقاشي، نگارگري و ...

استقبال مردم كشورهاي مختلف از موسیقی ایرانی به ویژه موسیقی عرفانی و سنتی، تواشیح و موسیقی مذهبی، برگزاري جلسات قران و بهره‌گيري از قرائت قاريان برجسته قرآن كريم، نمايش تئاتر به ویژه نمایش تعزیه، فیلم‌ها و سریال‌هایی با مضامین خانوادگی، تاریخی و دینی و موضوعات و مسائل ماوراء الطبیعه، نشانگر علاقه وافر آن‌ها به هنر ايراني و اسلامي از هر شكل و نوع آن مي‌باشد.

مبحث چهارم: فعاليت­هاي قرآني و هنري دستگاه متولي ديپلماسي فرهنگي كشور

در اينجا شايسته است به برخي اقدامات و فعاليت­هاي قرآني سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي به عنوان متكفل ديپلماسي فرهنگي كشور به شرح زير اشاره شود:

  • 1- تأسيس دارالقرآن­ها و توسعه مراكز فرهنگي قرآني در خارج از كشور
  • 2- برگزاري مسابقات ملّي قرآن كريم حتي در كشورهايي كه مسلمانان در آن در اقليت هستند. از جمله مسابقات قرآني در تانزانيا و پاريس
  • 3- ترجمه تفاسير شيعي مثل الميزان و تفسير نمونه در برخي كشورها از جمله در تركيه (استانبول) و بوسني
  • 4- ترجمه قرآن كريم با مشاركت مركز ترجمان وحي با هدف فراگير شدن و گسترش ترجمه قرآن به بيش از 100 زبان بين­المللي
  • 5- چاپ و توزيع قرآن كريم (قرار است يك ميليون نسخه قرآن مجيد چاپ شود.)
  • 6- عرضة محصولات قرآني خصوصاً محصولات نرم افزاري قرآني با همكاري مركز علوم تحقيقات كامپيوتري قم
  • 7- برگزاري هفته­هاي قرآني شامل اعزام قاري و گروه تواشيح و هنرمندان قرآني، معرفي كارهاي قرآني و آثار هنري قرآني مانند خط قرآني، نقاشي قرآني (114 مفهوم و آية قرآني به شكل نقاشي درآمده است.) (مثلاً در استان گلستان آيات قرآني روي درخت كنده كاري شده است) و يا فرش قرآني (تبريز) را در نمايشگاه­هاي بين­المللي معرفي نموده­ايم.
  • 8- تصويب تشكيل بنياد بين­المللي قرآن از سوي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در شوراي عالي سازمان
  • 9- انجام مراحل مقدماتي تهيه مجله قرآني بين­المللي جمهوري اسلامي ايران جهت انعكاس فعاليت­هاي قرآني و دستاوردهاي پژوهش­هاي قرآني در جمهوري اسلامي ايران
  • 10- چاپ چند كتاب در مورد قرآن كريم مثلاً در مورد قرائت قرآن / يك كتاب در حوزة قرآن به زبان انگليسي و يك كتاب دربارة معرفي قرآن و تفاسير قرآن و آشنايي با قرآن كريم
  • 11- برگزاري اولين همايش بين­المللي اعجاز قرآن كريم با همكاري دانشگاه نايروبي در كنيا كه به بررسي جنبه­هاي علمي قرآن پرداخته است. مشابه اين همايش قرار است در مالزي برگزار شود.
  • 12- در عرصة مفهوم سازي هنري با مؤسسه رستو در مالزي كه در زمينه كارهاي هنري قرآن كريم كارهاي بي­نظيري انجام داده است، گفتگوهايي صورت پذيرفته است. اين مؤسسه در مورد فعاليت­هاي تذهيب قرآن و تهيه يك قرآن هنري متناسب با هنرهاي هر كشور و وارد كردن هنرهاي قرآني در عرصة توليد قرآن فعال است و حتي دانشكده هنرهاي قرآن دارد كه اين ارتباطات رو به توسعه و گسترش است.

فرجام سخن

نظر به اينكه لازم است به شناسايي ظرفيت­ها، قابليت­ها و مقدورات فرهنگي جمهوري اسلامي ايران در چارچوب قدرت نرم فرهنگي و هنري و رساندن آن از قوه به فعل مبادرت گردد، عناصر هنري در زمرة مزيت­هاي نسبي ديپلماسي فرهنگي به شمار مي­آيد كه نيازمند تعميق درك و شناخت از شرايط، تحولات و محيط فرهنگي بين­المللي و نيازسنجي، امكان سنجي، مخاطب شناسي و ايجاد تعادل و توازن بين نخبه گرايي و توده گرايي و اعتماد سازي فرهنگي است.

اين مطلب در همايش "جایگاه و منزلت قرآن کریم در هنر اسلامی" كه 15 اسفندماه در دانشگاه تربيت مدرس برگزار شد،ارائه شده است.

منبع: icro.ir

دیدگاه‌ها

ارسال نظر جدید

محتوای این فیلد خصوصی است و به صورت عمومی نشان داده نخواهد شد.
  • آدرس صفحات وب و آدرس‌های پست الکترونیکی بصورت خودکار به پیوند تبدیل می‌شوند.
  • تگ‌های HTML مجاز: <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.

اطلاعات بیشتر درباره گزینه‌های قالب‌بندی

کد امنیتی
This question is for testing whether you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.
1 + 18 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.